W astronomii

Gnomon – jeden z najstarszych przyrządów astronomicznym. Jego cień wskazuje położenie słońca. Z reguły wykonany jako kolumna bądź pionowy słupek wbity w ziemię. Długość i kierunek jego cienia wskazuje wysokość i azymut słońca. W starożytności wykorzystywano go do oznaczania wysokości ciał niebieskich. Obecnie gnomony zdobią wiele placów w różnych miejscach świata, zaś dawniej były budowane głównie w Mezopotamii, Egipcie, Indiach i Chinach.

 

Zegar słoneczny – wykorzystuje Gnomon do wskazywania czasu na tarczy umieszczonej na ziemi, ścianie bądź posadzce. Istnieją kieszonkowe wersje takich zegarów. Na półkuli północnej Gnomon wskazuje Gwiazdę Polarną. Z tego też powodu na różnych szerokościach geograficznych tworzy się inny kąt w stosunku do tarczy. Dzięki temu zegar wskazuje w miarę dokładny czas lokalny bez względu na pory roku. Odległości między godzinami na tarczach zegarowych nie jest równa. „Dwunasta” znajduje się na północy a 6 i 18 odpowiednio na zachód i wschód. Godziny pomiędzy wyznacza się biorąc pod uwagę zmienny kąt padania światła w różnych porach dnia.

Papież Sabinian w latach 604-606 wydał nakaz umieszczenia na każdym kościele zegara słonecznego dzięki czemu zyskały sobie one dużą popularność. Najstarsze polskie zegary słoneczne znajdują się w Strożyskach i umieszczone są na skarpie kościoła.

Zegar słoneczny może być również używany jako zegar księżycowy.

 

Zegar księżycowy działa na podobnej zasadzie co zegar słoneczny z tym, że światło słoneczne zastępuje światło księżyca. Niestety dokładną godzinę wskazuje on tylko o północy podczas pełni, spowodowane to jest opóźnieniem górowania księżyca o 48 minut. Żeby to jednak ustalić dokładną północ potrzebna jest jeszcze informacja o tym ile dni wcześniej była poprzednia pełnia. Bez tych dwóch informacji dokładne ustalenie czasu jest niemożliwe.